در واقع نشو و نماى تصوف در سه مرحله يا دوره قابل بررسى است . براى روشن شدن اين موضوع - هرچند مجال كافى در اينجا نيست - بطور بسيار فشرده به چند نكته اساسى اشاره مىشود : 1 - در دورهء اول يعنى دورهء صدر اسلام ، اكثريت مسلمانان اهل دين و زهد بودند و لاجرم نيازى به وجود امتياز براى اهل تقوى و عبادت و مغفرت نبود تا اينان نام خاصى داشته باشند . تنها گروه « صحابه » بودند كه درك صحبت حضرت ختمى مرتبت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم را نموده و به آن نام شهرت داشتند . نسل بعد از آنان كه به فيض صحابه نايل شده بودند ، « تابعين » خوانده مىشدند . در پايان سدهء اول هجرى نيز كه غالب مردم سرگرم امور مادى و دنيوى بودند ، دسته‌اى از مسلمانان كه عنايت خاصى به امور دينى داشتند ، « زهاد » و « عبّاد » ناميده مىشدند . بنابراين زهد و تقواى مسلمانان صدر اسلام عملى و معتدلانه بود ، زيرا مهم‌ترين عامل حيات مذهبى مسلمانان در آن زمان ترس از خداى قهار و ترس از « مالك يوم الدّين » و ترس از جزاى روز قيامت بود . جماعتى از مسلمانان هم كه بيش از اندازه خداترس بودند ، براى نجات اخروى و ترس از خسران ابدى از دنيا كناره گرفتند و از آنجا كه در خود آن قدرت را نمىديدند كه در بين امور زندگى و دنيوى به تكاليف دينى و اخروى هم بپردازند يكباره از دنيا و هرچه كه ممكن بود سبب آلودگى شود چشم پوشيدند و از مسير اعتدال - كه دستور اساسى قرآن مجيد است - منحرف شدند . در ميان پيشروان زهد در اين دوره ابو ذر غفارى ، حذيفة بن يمان ، اويس قرنى و صهيب از همه مشهورترند . بايد اشاره نمود كه در اين دوره اختلاف زيادى بين يك نفر صوفى و يك نفر مسلمان متعبد نبود و گوشه‌نشينى و فقر اختيارى صوفى تنها بدين علت بود كه بهتر بتواند در قرآن تفكر و تأمل كند و بيشتر به خدا نزديك شود و سعادت ابدى خود را تضمين نمايد . 2 - جنگها و رويدادهاى مهمى كه در صدر اسلام به وقوع پيوست و بلواها و كشتارها و جنگهاى داخلى ، كه اوراق تاريخ را پر نموده‌اند و شرح كلى آنها را بايد در كتابها خواند ، باعث پديد آمدن فرق و دستجات متنوعى گرديد . جماعتى از اينان براى نجات خود به كلى منزوى شده خود را از جامعه پرشروشور بيرون آوردند تا به نجات اخروى بپردازند . حسن بصرى و امثال او نمونه متعبد و زهاد اين دوره‌اند كه در واقع از